Fethullah Gülen (1941 – 2024)
Fethullah Gülen, die op 20 oktober 2024 overleed, werd door velen gekend vanwege zijn decennialange toewijding aan onderwijs, liefdadigheid en dialoog. Hiervoor ontving hij meerdere erkenningen. Zijn leven lang hoopte hij bij te dragen aan duurzame wereldvrede en riep hij anderen daartoe op. Een aanzienlijk aantal mensen heeft gehoor gegeven aan zijn boodschap en zet zich ook vandaag nog daarvoor in.
Er is altijd veel controverse rondom Gülen geweest, die soms gepaard ging met uiteenlopende en zelfs tegenstrijdige beschuldigingen. Zo werd hij door sommige critici bestempeld als een ogenschijnlijk dialooggezinde imam met een vermeende geheime agenda om de wereld te islamiseren en de sharia in te voeren. Tegelijkertijd beschuldigden anderen hem juist van samenwerking met het Vaticaan, de CIA en de Mossad, met als doel de islam van binnenuit te verzwakken of te bekeren tot het christendom. Later kwam daar ook de beschuldiging bij dat hij een terrorist zou zijn. Ondanks deze beschuldigingen bleef een grote groep sympathisanten van Gülen zich inzetten voor meer hizmet (dienstbaarheid). Het antwoord op die standvastigheid is te vinden in een blik op Gulens ideeën en de manier waarop de Hizmet-beweging is ontstaan rondom deze gedachtewereld.
Gulens beginjaren
Fethullah Gülen werd in 1941 geboren in de provincie Erzurum, in het oosten van Turkije, als tweede kind van een imam en een vrome huisvrouw. Hij groeide op in de soefi-traditie van de islam. In de voetsporen van zijn vader ontving hij lessen van verschillende vooraanstaande geleerden en rondde hij zijn traditioneel islamitische opleiding af. Hij sprak vaak over hoe niet alleen de kennis, maar vooral ook de ethiek en het gedrag van zijn leraren hem diep hadden beïnvloed.
Twee uitersten
Op twintigjarige leeftijd verhuisde Gülen van het conservatieve oosten naar het meer seculiere westen van Turkije. Als jonge staatsimam in Edirne, aan de grens met Griekenland en Bulgarije, kwam hij in aanraking met twee uitersten van de Turkse samenleving. Zijn passie en kennis maakten indruk, waardoor steeds meer mensen naar zijn preken kwamen luisteren.
Stijgende populariteit
De mensen die zich rondom Gülen verzamelden, vroegen hem vaak wat zij konden doen. Zijn antwoord bleef steeds hetzelfde: onderwijs, dialoog en liefdadigheid. Deze drie elementen beschouwde hij als de remedies tegen respectievelijk onwetendheid, verdeeldheid en armoede. Toen in Izmir de eerste school door Hizmet-sympathisanten werd opgericht — de Yamanlar Koleji — was dat een mijlpaal. Het inspireerde anderen om vergelijkbare instellingen op te zetten. Binnen korte tijd ontstond een netwerk van scholen en educatieve initiatieven in binnen- en buitenland. Gülen breidde zijn visie later uit tot de gehele mensheid: ‘Onderwijs is altijd al de belangrijkste weg geweest om je land te dienen. Nu we leven in een mondiaal dorp is onderwijs de beste manier om de mensheid te dienen en dialoog tussen beschavingen te bevorderen.’ Hoewel hij vaak om advies werd gevraagd, koos Gülen ervoor om vooral als inspiratiebron te dienen en niet als leider. Zijn populariteit bleef echter groeien, vooral in de jaren negentig.
Verschuiving naar dialoog
Na de Koude Oorlog verschoof de wereldwijde angst van communisme naar islam. Gülen vreesde dat de gedachte van een ‘botsing der beschavingen’ werkelijkheid zou worden als men zich niet actief inzette voor wat hij noemde een dialoog der beschavingen. In Turkije zocht hij contact met kunstenaars, wetenschappers, academici en politici om gemeenschappelijke waarden te benadrukken. In de jaren negentig breidde hij zijn dialoog ook internationaal uit en ontmoette onder meer de Grieks-orthodoxe patriarch Bartholomeus I, de Armeens-orthodoxe patriarch, de hoofdrabbijn van Turkije en in 1998 paus Johannes Paulus II. Zijn volgelingen namen dit voorbeeld over en richtten wereldwijd dialooginstellingen op. In Nederland leidde dat tot de oprichting van de Stichting Islam & Dialoog in 1998, die vooral na 11 september 2001 een belangrijke rol speelde in het bevorderen van begrip tussen gemeenschappen.
Zijn nalatenschap
Fethullah Gülen hechtte groot belang aan individuele verantwoordelijkheid en ontplooiing. Hij bleef bewust de inspiratiebron van de Hizmet-beweging, zonder formeel leiderschap op te eisen. Daardoor konden initiatieven onafhankelijk ontstaan en groeien. Tot op hoge leeftijd bleef Gülen schrijven, spreken en oproepen tot vrede, kennis en samenwerking tussen volkeren. Zijn ideeën over onderwijs, dialoog en dienstbaarheid hebben wereldwijd hun sporen nagelaten en blijven miljoenen mensen inspireren. Met zijn overlijden op 20 oktober 2024 laat hij een rijke erfenis na van idealen, instellingen en een wereldwijde gemeenschap die zijn boodschap van hizmet — onbaatzuchtige dienst aan de mensheid — voortzet.
